5. Sınıf Ses Bilgisi Konu Anlatımı

5. Sınıf Ses Bilgisi Konu Anlatımı

Sözcük, dilin anlamlı en küçük parçasıdır. Sözcüğü meydana getiren ise belli bir harf kalıbına girmiş seslerdir. Ses bilgisi, ünlü harfler, ünsüz harfler, ünlü uyumları, büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu, ses olayları, ünsüz sertleşmesi,  ünsüz yumuşaması, ses düşmesi. 5. Sınıf Ses Bilgisi Konu Anlatımı, Ses Bilgisi Konu Anlatımı, 5. sınıf Türkçe konu anlatımı, 5. sınıf Türkçe

Ses Bilgisi

Ses: Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşimdir.

Harf: Seslerin yazıdaki simgeleridir.

Alfabe: Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş hâlidir.

Türkçede 8 ünlü (sesli), 21 ünsüz (sessiz) olmak üzere toplam 29 harf vardır.

Ünlü(Sesli) Harfler

Dilimizde 8 tane ünlü harf vardır.

a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Bu sesler ağzımızdan çıkış biçimlerine göre farklı özellikleri bulunmaktadır.

Kalın harfler a , ı, o, u

ince harfler  e, i, ö, ü

a, e, ı, i dudaklarımızın düz durumunda çıkan düz ünlülerdir.

o, ö, u, ü dudaklarımızın yuvarlak durumunda çıkan yuvarlak ünlülerdir.

a, e, o, ö  geniş, ı, i, u, ü dar ünlülerdir.

Ünlü Harflerle İlgili Temel Kurallar

  1. Türkçe sözcüklerde iki ünlü harf yan yan bulunmaz. İki ünlünün yan yana kullanıldığı
    sözcükler Türkçe değildir.Örnek:
    Şiir, şair, daire, saat, tabiat…
  2. Türkçede ilk hecenin dışındaki hecelerde ”o,ö” ünlüleri bulunmaz. İlk hecenin dışında bu
    ünlüleri bulunduran sözcükler Türkçe değildir.Örnek:
    Horoz, balkon, tiyatro, kamyon…
  3. Türkçede uzun ünlü yoktur. İçinde uzun ünlü bulunan sözcükleryabancı dilllerden dilimize
    geçmiştir.Örnek:
    Vâzife, câhil, millî, âşık

Ünlü Uyumları

Türkçede sesler bazı uyumlara göre bir araya gelir. Ünlü harflerin ”incelik – kalınlık” , ” düzlük-yuvarlaklık” , “darlık – genişlik” özellikleriyle oluşan uyuma ünlü uyumları denir.

Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık -İncelik Uyumu)

Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü ( a, ı, o,u) bulunuyorsa sonraki bütün hecelerde kalın ünlü; ilk hecede ince ünlü (e,i,ö,ü) bulunuyorsa sonraki hecelerde de ince ünlü bulunur. Buna büyük ünlü uyumu denir.

Örnek:

adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb.

Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret vb.

Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli vb.

-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz: akşam-leyin, bakla-­gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.

-daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb.

-ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vb.

Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler vb.

Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sa­dakati, santral / santraller vb.

Küçük Ünlü Uyumu (Genişlik- Darlık Uyumu)

Türkçede bir kelimenin ilk hecesi eğer düz bir ünlü (a, e, ı, i) barındırıyorsa ondan sonraki hecelerde de düz ünlü; eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) bulunuyorsa ondan sonra gelen hecelerde ya dar-yuvarlak (u,ü) ya da düz-geniş ünlüler (a,e) bulunmasına “Küçük Ünlü Uyumu” kuralı denir.

Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardır: avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur vb.

Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz: aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb.

Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar: kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb.

Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: alkol-lü, kabul-ü, bandrol-lü, saat-lik vb.

-ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar: bugünkü, dünkü, öbürkü vb.

Ünsüz Harfler

Dilimizde 21 tane ünsüz harf vardır.

b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Ünsüz Harflerle İlgili Temel Kurallar1.

  1. Türkçe sözcüklerin köküde aynı ünsüz yan bulunmaz.
    Örnek:
    madde, cennet, millet, şiddet, hürriyet…
  2.  Türkçe sözcüklerin ilk hecelerinde iki ünsüz yan yana bulunmaz.
    Örnek:
    spor, krtem, grup, plan, tren
  3. Türkçe sözcüklerin sonunda ” b, c, d, g” ünsüzleri bulunmaz. Anlam anlam karışıklığını
    önlemek için ”ad, sac, hac” gibi bazı sözcüklerde bu kurala uyulmaz.

Ses Olayları

Sözcükler ek alırken ya da birbirleriyle birleşirken bazı ses değişmelerine uğrar. Bu değişmelere ses olayları denir.

Sözcükteki ses olaylarını doğru belirleyebilmek için sözcüğün kökü bulunup ekleri ayrılmalı ve sözcükte ne gibi ses değişiklikleri olduğuna bakılmalıdır.

Örnek:

Dolaba baktın mı? (Dolap – a ”p” harfi ”b” harfine dönüşmüştür)

Beni reddetti. (Sepet -de ”d” harfi ” t” olmuştur)

Ünsüz Sertleşmesi(Ünsüz Benzeşmesi)

Bir sözcükte yan yana gelen ünsüzlerin sertlik – yumuşaklık yönünden uyumlu olmaları gerekir. Sonunda sert ünsüzlerden (f, s, t,k, ç, ş, h, p) biri bulunan sözcüklere yumuşak ünsüzlerden (c, d, g) biriyle başlayan bir ek getirildiğinde eklerin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek ”ç, t, k” ye dönüşür. Bu değişmeye ünsüz sertleşmesi denir.

Örnek:

hedef + de        hedefte
ilaç + da            ilaçta
bas + gın           baskın
savaş + cı          savaşçı
bit + gin             bitkin
silah + da          silahta
yastık + da        yastıkta
çorap + dan      çoraptan

Sayılara ,özel isimlere ve kısaltmalara gelen eklerde de ünsüz sertleşmesi kuralına uyulur.

Örnek:

453 + de                1453’te
Murat + da           Murat’ta
TÜBİTAK + da     TÜBİTAK’ta

Ünsüz Yumuşaması

Sert ünsüzlerden ( p, ç, t, k) biriyle biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar ve ” b, c, d, g, ğ” olur. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması (değişimi) denir.

Örnek:

kitap + ı      kitabı
topaç + ı    topacı
kağıt + ı     kağıdı
beşik + i     beşiği

Bazı tek heceli sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz.

top – u      topu        süt-üm    sütüm
tek-i           teki          ip-iniz       ipiniz

Bazı yabancı sözcülerde ünsüz yumuşaması olmaz

hayat-ım     hayatım        millet-in       milletin
hukuk-u     hukuku          hürriyet-i      hürriyeti

Özel adlarda, söylerken yumuşama olur ama bu yumuşama yazarken gösterilmez.

Gaziantep-in      Gaziantep’in
Tarık-a                Tarık’a

Ses Düşmesi

Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

Dilimizde ünlü düşmesi farklı nedenlerle gerçekleşir.

* ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklerin birçoğuna ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer.

Örnek:

Koyun     Koynu
Ömür       Ömrü
Hüküm     Hükmü
Fikir          Fikri
Beniz         Benzi

Ünsüz Düşmesi

Dilimizde farklı nedenlerden dolayı ünlü düşmesi olur.  Sonunda ‘’k’’ ünsüzü bulunan bazı
sözcüklere ‘’-cik / cek’’ ekleri getirildiğinde sözcüğün sonundaki ‘’k’’ ünsüzü düşer.

Örnek:

Çabuk -cak       çabucak
Bebek -cik         bebecik
Alçak -cık          alçacık
Ayak -cık           ayacık

Sonunda ‘’k’’ ünsüzü bulunan bazı sözcüklere ‘’-l’’ yapım eki getirildiğinde Sözcüğün sonundaki ‘’ k’’ ünsüzü düşer.

Örnek:

Yüksek -l        yüksel(mek)
Küçük -l          küçül(mek)
Ufak -l             ufal(mak)
Alçak -l            alçal(mak)

Ses Türemesi

Ünlü Türemesi

Tek heceli bazı sözcüklere ‘’-cık / -cik’’ eki getirildiğinde ortaya fazladan bir ünlü çıkar.

Örnek:

Bir -cik          biricik
Genç -cik      gencecik
Öp -cük         öpücük
Gül -cük        gülücük

“m, p, r, s” ünsüzleriyle pekiştirme yapılırken bazı sözcüklerde ünlü türemesi olur.

Örnek:

Yalnız          yapayalnız
Sağlam       sapasağlam
Gündüz      güpegündüz
Çevre          çepeçevre

Ünsüz Türemesi

Dilimize Arapçadan giren bazı sözcüklerle birleşik sözcük oluştururken ünsüz türemesi olur.

Örnek:

His etmek       hissetmek
Red etmek      reddetmek
Af olmak          affolmak
Hal olmak      hallolmak

Dilimizde bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde ünsüz türemesi olur.

Örnek:

Sır -ım      sırrım
Hak -ın     hakkın
His -i         hissi
Af -ım        affım

Ünlü Daralması

‘’a, e’’ geniş ünlülerden biriyle biten sözcüklere ‘’yor’’ şimdiki zaman eki getirildiğinde bu geniş ünlüler daralır ve ‘’ı, i, u, ü’’ ye dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

Örnek:

Bekle -yor       bekliyor
Boya -yor      boyuyor
Atla -yor         atlıyor

‘’-yor’’ ekinin dışında sadece de(mek) ve ye(mek) eylemlerinde ‘’y’’ kaynaştırma harfinin etkisiyle daralma olur.

Örnek:

De-y-en          diyen
ye-y-ince        yiyince
De-y-ecek      diyecek

 

 

 

📝
ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.

BİR YORUM YAZIN

2022 DGS Başvuruları Başladı - 4. Sınıf Ses Bilgisi Konu Anlatımı - 4. Sınıf Hece Bilgisi Konu Anlatımı - 4. Sınıf Durum (Hal) Ekleri Konu Anlatımı - 4. Sınıf Yapılarına Göre Sözcükleri Konu Anlatımı - 4. Sınıf Anlamlarına Göre Kelimeler Konu Anlatımı - 4. Sınıf Sözcükte Anlam Konu Anlatımı - 5. Sınıf Söz Gruplarında Anlam Konu Anlatımı - 5. Sınıf Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı - 5. Sınıf Yazım Kuralları Konu Anlatımı - 5. Sınıf Ses Olayları Konu Anlatımı - 5. Sınıf Ünsüz(Sessiz) Harfler Konu Anlatımı - 5. Sınıf Ünlü(Sesli) Harfler Konu Anlatımı - 5. Sınıf Ses Bilgisi Konu Anlatımı - 5. Sınıf Ekler Konu Anlatımı -
reklam