11. Sınıf Endokrin Bezler ve Salgıladıkları Hormonlar Konu Anlatımı
Vücudumuzun düzenli çalışması sadece sinir sistemiyle değil, aynı zamanda hormonlar aracılığıyla da sağlanır. İşte burada devreye endokrin sistem girer.
Endokrin sistem; vücut içi dengeyi (homeostazi) sağlamak için çalışan, iç salgı bezlerinden ve bu bezlerin ürettiği hormonlardan oluşur. Bu sistem sayesinde büyürüz, gelişiriz, stresle baş ederiz, hatta kan şekerimizi bile dengeleyebiliriz.
Bu konuda hangi bezlerin hangi hormonları salgıladığını, bu hormonların görevlerini ve eksikliği ya da fazlalığında ortaya çıkan hastalıkları öğreneceğiz.
Endokrin Bezler ve Salgıladıkları Hormonlar
Endokrin sistem, iç salgı bezlerinden oluşan ve hormon adı verilen kimyasal maddelerle çalışan bir iletişim sistemidir. Sinir sistemiyle birlikte vücut içi dengeyi (homeostazi) sağlar.
Endokrin Bezler ve Görevleri
1. Hipotalamus
- Beynin alt kısmında, hipofiz bezinin hemen üzerinde bulunur.
- Sinir sistemiyle endokrin sistem arasındaki bağlantıyı sağlar.
- Releasing (uyarıcı) hormonlar salgılar. Bu hormonlar hipofizi uyarır.
- ADH ve oksitosin hormonlarını sentezler, ancak salgılaması hipofiz arka lobundandır.
2. Hipofiz Bezi (Pitüiter Bez)
“Ana bez” olarak bilinir. Birçok bezin çalışmasını düzenler. İki lobdan oluşur:
Ön Lob Hormonları:
GH (Büyüme Hormonu) : Vücut hücrelerinin büyümesini ve protein sentezini sağlar.
TSH: Tiroit bezini uyararak tiroksin üretimini başlatır.
ACTH : Böbrek üstü bezinin korteks kısmını uyarır.
FSH: Yumurta ve sperm üretimini başlatır.
LH: Yumurtlamayı ve testislerde testosteron üretimini sağlar.
Prolaktin : Süt bezlerinin gelişimini ve süt üretimini destekler.
Arka Lob Hormonları:
ADH (Vazopressin): Böbreklerde suyun geri emilimini sağlar, idrarı azaltır.
Oksitosin: Rahim kasılmalarını ve süt salgısını uyarır.
3. Tiroit Bezi
- Boynun ön kısmında, gırtlağın altındadır.
- İki hormon salgılar:
Tiroksin (T4): Metabolizma hızını düzenler, büyümeyi ve gelişmeyi etkiler.
Kalsitonin : Kanda kalsiyum miktarını düşürür, kemiklere geçmesini sağlar.
4. Paratiroit Bezleri
- Tiroit bezinin arkasında 4 küçük bezden oluşur.
Parathormon: Kanda kalsiyum seviyesini artırır (kemikten kana geçiş sağlar).
Kalsiyum dengesi: Parathormon ve Kalsitonin zıt çalışır.
5. Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bez)
Her böbreğin üstünde bulunur. İki bölümden oluşur:
Kabuk (Korteks) Bölgesi:
Aldosteron: Sodyum ve potasyum dengesini düzenler. Su dengesini etkiler.
Kortizol: Karbonhidrat, yağ ve protein metabolizmasını düzenler. Stresle baş eder.
Eşey Hormonları: Erkeklik/dişilik özelliklerini destekler. (Androjen/östrojen)
Öz (Medulla) Bölgesi:
Adrenalin: Kalp atışı, solunum hızı, göz bebeği büyümesi – “Savaş ya da kaç”
Noradrenalin: Kan basıncını artırır, damarları daraltır.
6. Pankreas (Karma Bez)
- Hem iç (endokrin) hem dış (ekzokrin) salgı yapar.
- Langerhans adacıkları hormon salgılar.
İnsülin: Kan şekerini düşürür. Glikozu hücrelere aldırır.
Glukagon: Kan şekerini yükseltir. Glikojen → glikoz dönüşümünü sağlar.
İnsülin eksikliği → Diyabet (şeker hastalığı)
Hipoglisemi = Kan şekeri düşüklüğü
Hiperglisemi = Kan şekeri fazlalığı
7. Eşeysel Bezler (Gonadlar)
Yumurtalıklar (Ovaryum) – Kadın
Östrojen: Dişilik özellikleri (adet döngüsü, meme gelişimi, ses, yağlanma)
Progesteron: Rahim iç zarını gebeliğe hazırlar, gebeliği sürdürür.
Testis – Erkek
Testosteron: Erkeklik özellikleri (kas gelişimi, ses kalınlaşması, kıllanma)
